Kriz, travma veya stres deneyimlerinden sonra kişiler bu durumlarla duygusal olarak baş edebilmek için çeşitli içsel ve dışsal kaynaklara başvururlar. Yaptığı araştırmalar sonucunda psikolog Prof. M. Lahad interaktif bir baş etme modeli olarak “Basic-Ph” Baş Etme Modeli’ni tanımlamıştır. Bu modele göre insanlar, zorlayıcı durumlarla baş ederken genelde 6 yöntem kullanırlar. Bu yöntemlerden hangisini veya hangilerini sıklıkla kullandığımızı fark etmek, stres altında psikolojik olarak doğru desteği almamızı kolaylaştırabilir. Ayrıca kullanmadığımız ya da daha az kullandıklarımızı denemek, geliştirmek baş etme yöntemlerimizi çeşitlendirmek açısından yararlı olabilir.
Değerler
Yaşamı anlamlandırma biçimlerimizi temsil eden değer ve inanç sistemlerimiz, kendimize, dünyaya ve diğerlerine dair varsayımlarımız psikolojik dayanıklılıkta güçlü bir destek sunabilir. Dini inançlar, sosyal ideolojiler, değer sistemleri, duruma anlam yükleme, kişinin kendisine olan güven ve inancı örnek olarak verilebilir. Paylaşılan inançlar, dış destek de sağladıkları için özellikle faydalıdır.
Örneğin; zor durumlar yaşandığında kurum içinde bir arada dayanışma içinde olma değeri, paylaşım, eşitlikçi tutum, saygı, destek becerisine, destek gibi değerlere inanç travmayla baş etme yollarını bulmakta yardımcı olabilir.
Duygular
Duyguları çeşitli şekillerde paylaşmak, bu paylaşımı derinleştirmek travma sonrası bazı insanlara daha iyi gelebilir. Korku, öfke, üzüntü, utanç, çaresizlik gibi duyguları fark edip paylaşarak veya sözel olmayan yöntemlerle ifade ederek duyulur hale getirmek başa çıkmak için kullanılan kaynaklardan biridir. Arkadaşlarla sohbet etmenin yanı sıra resim, yazı, müzik gibi farklı yöntemlerle duyguları ifade etmek stres ve travma baş etmede etkili olabilir.
Örneğin; zorlayıcı yaşam olaylarından sonraki günlerde yapılan toplantılara herkesin nasıl olduğunu sorarak başlamak, duyguların ifade edilebileceği alanlar açmak duyguları fark edip, dinlemek, ifade etmek rahatlatıcı bir yöntem olabilir.
Sosyal Etkileşim
Bir gruba ait olmak travma sonrası en önemli ihtiyaçlardan biridir. Arkadaşlıklar ya da kuruluşlar aracılığıyla destek arayışına girerek bir grup içinde sorumluluk duygusu kazanmak ve birlikte travmanın üstesinden gelmek, bunun için çabalamak çok güven verir. Bazı insanlar sosyal etkileşimin yarattığı ortamın gücüyle kendine gelir. Yalnız olmama hissi, birlikte ve destek alıp vererek ilerlemeyi sağlar. Sosyal sorumluluğun artmasıyla birlikte izolasyonun azalması duygusal güvenliği yeniden sağlayabilir.
Örneğin; zorlayıcı yaşam olayları sonrası bir araya gelme fırsatlarını artırmak, ekip olarak birlikte üretme, ilişkide olma olanaklarını genişletmek oldukça koruyucu ve destekleyici olabilir.
Hayal Gücü ve Yaratıcılık
Dışarıdan gelen tehlikeye karşı koymak için sanat, resim, müzik, yazı, drama, mizah gibi yaratıcı kaynakların kullanımını kapsar. Araştırmalar umut etmenin, gelecek hayali kurmanın ve bunu ifade etmenin psikolojik durumlarla baş etmede tedavi edici bir etkisi olduğunu göstermektedir.
Örneğin, kurum, ev, okul içinde yaşananları hatırlamak için görsel bir pano yapmak, umut ve desteği artırmak için film, müzik, öykü paylaşmak hatta üretmek, yaşanan sürecin karikatürünü, resmini çizmek, şiirini yazmak gibi çok farklı alanlarda hayal gücü ve yaratıcılıktan yararlanılabilir.
Bilişsel Değerlendirmeler
Bilgi toplama, sorgulama, problem çözme, verileri inceleme, analiz etme, araştırma becerilerini harekete geçirerek ihtiyaca yönelik strateji oluşturma girişimlerini kapsar. Zorluk çekilen durumu irdelemek, fikir alış-verişi yapmak ve izlenecek adımları belirlemek gibi girişimler çözüme yönelik eyleme geçmeyi kolaylaştırabilir. Bunu başka insanlarla beraber yapmak yalnızlık hissini azaltabilir.
Örneğin, şiddet, etkileri ve bütüncül çözümler üzerine düşünülebilir. Yakın, orta ve uzak dönemde ihtiyaçlar tespit edilerek neler yapılabileceği planlanabilir. Sorumluluk almak, harekete geçmek anlamlı gelebilir.
Fiziksel Bakım
Bedeni ve zihni rahatlatmak için yapılan her tür eylemi ifade eder. Bedensel sağlığın korunmasına, bedeni fark etmeye ve gevşemeye yönelik uygulamalar etkili olabilir. Bedene gösterilen her türlü özen ve destek travmayla baş etmede işlevseldir.
Örneğin, birlikte ve yalnız hareket etmek, açık havada olmak, nefes alıştırmaları yapmak, iyi uyumak, sağlıklı beslenmek, duş almak, meditasyon gibi etkinlikler daha kolay baş etmeyi sağlayabilir.